Sommige reizigers kiezen er bewust voor om geen malariapillen te slikken omdat ze menen dat het middel erger is dan de kwaal. Andere reizigers geven de voorkeur aan ineffectieve middelen (bijvoorbeeld homeopathische) of kunnen het niet opbrengen om de voorgeschreven kuur af te maken. Ook de bescherming tegen muggen wil nog wel eens te wensen over laten. In al deze gevallen neemt het risico op malaria toe. Kennis van malaria en de juiste preventieve mogelijkheden kan een aantal misverstanden mogelijk uit de wereld helpen.



Oorzaak
Malaria wordt veroorzaakt door parasieten van het geslacht Plasmodium. Deze eencellige micro-organismen kunnen in het menselijk lichaam terechtkomen via de beet van een besmette mug. Alleen vrouwtjesmuggen van het geslacht Anopheles kunnen malaria overbrengen. Omdat malariamuggen erg klein zijn en niet of nauwelijks zoemen, kan ook een ogenschijnlijk muggenvrije omgeving zeer riskant zijn. Malariamuggen zijn actief vanaf de schemering tot aan zonsopgang. Kenmerkend voor de malariamug is dat zij met haar achterlijf schuin omhoog gericht zit. De meeste steekmuggen houden hun lijf evenwijdig aan de ondergrond.

Verspreidingsgebied
In de meeste tropische en subtropische landen komt malaria voor. Geschat wordt dat jaarlijks één tot twee miljoen mensen sterven aan de ziekte. De meerderheid betreft jonge kinderen, maar er vallen naar verhouding ook veel slachtoffers onder zwangere vrouwen. Het grootste malariarisico loopt men in gebieden waar veel muggen besmet zijn met de parasiet die malaria tropica veroorzaakt, de ernstigste vorm van malaria. Tropisch Afrika is wat dat betreft de onbetwiste lijstaanvoerder. Hier vindt meer dan drie-kwart van alle sterfgevallen plaats. Ook op Papoea-Nieuw-Guinea en sommige eilanden in de Grote Oceaan is het risico erg groot. Andere risicogebieden zijn Zuidoost-Azië (m.n. Laos, Cambodja, Vietnam, Myanmar en Indonesië) en het Amazonegebied. In Midden-Amerika, het Caribisch gebied, China, India, West-Azië (o.a. Iran, Irak, Afghanistan, Pakistan) is het risico over het algemeen geringer, al kan dit binnen hetzelfde land plaatselijk zeer verschillen.

Ziektebeeld
De symptomen van malaria bestaan uit koorts en griepachtige verschijnselen zoals hoofdpijn, spierpijn en moeheid. In malariagebieden moeten deze klachten altijd serieus genomen worden en niet worden afgedaan als een simpele griep. Wie te lang afwacht, kan zodanig ver-zwakken dat het bezoeken van een arts al niet meer gaat. Verstandiger is het om zo spoedig mogelijk malariadiagnostiek te laten verrichten. Hiervoor wordt een druppeltje bloed op de aanwezigheid van malariaparasieten gecontroleerd. In een vroeg stadium kan malaria in principe goed behandeld worden.

Bij een klassieke malaria treden metregelmatige tussenperiodes koortsaanval-len op, maar in de meeste gevallen is het koortsverloop erg grillig. Koortsaanvallen beginnen vaak met koude rillingen gevolgd door een flinke stijging van de lichaamstemperatuur (tot wel 41 °C) en hevig zweten. Soms is er sprake van misselijkheid, overgeven, diarree of hoesten. Door afbraak van rode bloedcellen kunnen bloedarmoede en geelzucht ontstaan. Lever en milt zijn vaak vergroot. Malaria tropica is een levensbedreigende aandoening. Onbehandeld kan de ziekte tot diverse complicaties leiden zoals nierfalen, glucosetekort, bloedingen, vocht in de longen of uitval van hersenfuncties. Stuipen, coma en de dood zijn dikwijls het gevolg. De overige vormen van malaria (malaria tertiana en malaria quartana) zijn in de regel goedaardig. Deze ziektebeelden worden gekenmerkt door koortspieken en koude rillingen die respectievelijk om de 48 uur (derdedaagse koorts) dan wel 72 uur (vierdedaags koorts) optreden.

Preventie
Muggenwering
Malaria kan voorkomen worden door vanaf de schemering tot zonsopgang muggenwerende maatregelen te treffen:

• Smeer u regelmatig in met een muggenwerend middel dat DEET bevat (scheikundige naam: N,N-diethyl-meta-toluamide). Zie de tabel voor de richtlijnen. Knoflook, vitamine B, citronellakaarsen en elektrische buzzers zijn NIET effectief. Citronellaolie werkt slechts enkele minuten. Het enige alternatief voor DEET zijn producten op basis van picaridine of lemon-eucalyptus (PMD), maar deze zijn erg lastig te verkrijgen.
• Slaap onder een klamboe. Klamboes die geïmpregneerd zijn met een muggendodend middel (bijvoorbeeld permetrine) hebben de voorkeur. Controleer voor het slapengaan of er geen insecten in de klamboe zitten. Houd het net goed sluitend, bijvoorbeeld door de onderkant onder de matras te stoppen.
• Draag ruimvallende, lichtgekleurde kleding die de huid goed bedekt zoals shirts met lange mouwen, broeken met lange pijpen, schoenen en sokken. Eventueel kan kleding geïmpregneerd worden met permetrine.
• Houd (slaap)vertrekken insectenvrij door ramen en deuren (tijdig) te sluiten of horren te gebruiken. Eventueel kunnen (slaap)vertrekken muggenvrij gemaakt worden met behulp van insecticiden. Volg de instructies op de verpakking. Voorkom inademing en verlaat na inspuiting tijdelijk het vertrek.
• Gebruik airconditioning indien aanwezig.
  

Malariapillen
In de meeste malariagebieden is het malariarisico te hoog om alleen op muggenwering te kunnen vertrouwen. Daarom worden meestal ook malariapillen geadviseerd. Deze kunnen een besmetting niet verhinderen, maar wel de symptomen onderdrukken en daarmee een ernstig ziektebeloop voorkomen. In de Nederlandse malariarichtlijnen staat per malariagebied beschreven welke malariamiddelen geschikt zijn. Voor gebieden met een hoog malariarisico komen meestal mefloquine (Lariam®), atovaquon-proguanil (Malarone®) of eventueel doxycycline in aanmerking. Deze middelen doen qua effectiviteit weinig voor elkaar onder. Op basis van kosten, gebruiksgemak, eerdere ervaringen en de gezondheid van de reiziger wordt uiteindelijk een keuze gemaakt. Het is dus mogelijk dat reizigers binnen hetzelfde gezelschap verschillende middelen gebruiken. Over de schadelijke effecten van malariapillen doen veel geruchten de ronde. Zoals voor ieder geneesmiddel geldt, zijn bijwerkingen nooit volledig uit te sluiten, maar dit risico weegt niet op tegen het risico van malaria. Koop echter geen pillen in het buitenland. In veel malarialanden zijn nepmiddelen in omloop. Deze bevatten niet de werkzame stof of in veel te lage concentraties. In Nederland verkregen malariamiddelen zijn in principe veilig, mits op de juiste wijze voorgeschreven en toegepast. Reizigers die van plan zijn een malariagebied te bezoeken, doen er dus verstandig aan zich uitgebreid door een deskundige te laten informeren.

Remko Mewe
Stichting TravelAlert